تاریخ انتشار:94/3/10 - 08:49
شماره مطلب:13943103030

عدالت و مهرورزی از ديدگاه قرآن

 
 
یکی ازاصول و ارزشهای عالی انسانی که همواره در تاریخ پر فراز و نشیب بشری مورد توجه انسان ها خصوصا رهبران فکری و مصلحان اجتماعی بوده، و به عنوان آرمان متعالی آنان شناخته شده است اصل عدالت مي باشد.
به گواهی قرآن مجید، فلسفه بعثت انبیا،ارسال رسل، انزال كتب ، تشریع قوانین مختلف از سوی پروردگار متعال نیز بيان شده است و انبیا عظام الهی ایجاد جامعه عادلانه را سرلوحه اهداف والایشان قرار داده بوده اند.
اما آنچه در این نوشتار مورد بررسی قرار میگیرد نقش احسان و مهرورزی در برپایی عدالت می باشد. احسان، عملی فراتر از عدالت است و انسان گاهی به مقتضیات عدالت می خواهد کاری انجام دهد ولی بنابراصل احسان و مهرورزی از آن تصمیم منصرف می گردد.
در این جا ضمن بررسی آیاتی از قرآن به شرح و تحلیل آرای مفسران در این زمینه خواهیم پرداخت:
      
 گستره عدالت و مهرورزی در قرآن
آیه اول:
ان الله یامر بالعدل والاحسان و ایتائ ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی لعلکم تذکرون.
(النحل /90)
 
درحقیقت، خدا به دادگری و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از کار زشت و ناپسند و ستم باز می دارد. به شما اندرز می دهد، باشد که پند گیرید.
 
مفسران ذیل این آیه قلم فرسایی نموده اند، به باور برخی منظور از تعبیر "عدل" و "احسان" رعایت عدالت و مهرورزی در گفتار است. با این بیان خداوند فرمان می دهد: جز بر اساس عدل و داد عمل ننموده و جز به نیکی و نیکوکاری سخن نگویید.
گروه دیگری از مفسران، عدالت و دادگری را در رفتاردانسته و گفته اند آنچه مورد نظر قرآن است اینکه انسان باید رفتار منصفانه داشته باشد و پاداش عادلانه کار خود را نیز طلب کند. اما احسان آن است که آدمی بر اساس عدالت، انصاف و مهرورزی رفتار نماید و پاداش نیز بخواهد.(مجمع البیان جزء708)
قتاده از مفسران می گوید: خداوند در این آیه مردم را به آراسته شدن به ارزشهای اخلاقی فرا خوانده و به آنان هشدار می دهد تا از رفتارهای ضد اخلاقی و ضد ارزشی دوری گزینند.
 
آیه دوم:
 
یا ایهاالذین آمنوا کونو قوامین باالقسط شهداء لله ولو علی انفسکم والوالدين والاقربین ان یکن غنیا و او فقیرا فالله اولی بهما فلاتثبعوا الهوی ان تعدلوا و ان تلوا او ثعرضوا فان الله کان بما تعملون خبیرا.( النساء /135)
 
ای کسانی که ایمان آورده اید، پیوسته به عدالت قیام کنید و برای خدا گواهی دهید.هر چند به زبان خودتان یا (به زبان) پدر و مادر و خویشاوندان (شما) باشد.اگر (یکی از دو طرف دعوا) توانگر یا نیازمند باشد، باز خدا به آن دو (ازشما) سزاوارتر است، پس، از پی هوس نرویدکه  (در نتیجه از حق) عدول کنید. و اگر به انحراف گرایید یا اعراض نمایید، قطعا خدا به آنچه انجام می دهید آگاه است.
 
آیه فوق نیز به موضوع بر پایی عدالت اشاره نموده و اینکه مردم با ایمان همواره باید برای عدالت و دادگری به پا خواسته و عدالت ،راه و رسم آنان در زندگی باشد و در حیطه گفتار، نوشتارو عمل برآن اساس حرکت نمایند.
ابن عباس ذیل عبارت " شهداءلله و لوعلی انفسکم او الوالدين و الاقربین" می گوید: منظور این است که در گواهی و داوری خود همواره جانب عدالت باشید،خواه به سود خود یا نزدیکانتان باشد و یا به زيان شما و بستگانتان ،چرا که خداوند کسی را بر دیگری برتری نداده است. (مجمع البیان ج 5, 396)
و بالاخره فرازهای پایانی ،آیه بیانگر این مطلب است که در ادای شهادت نیز اغراض شخصی و هواهای نفسانی خود را دخالت ندهید که تمایل قلبی به یک طرف شما را از عدالت دور می سازد. و اما پیام نهایی که می توان از آیه شریفه استنباط نمود این است که دعوت به ارزشها و کارهای پسندیده و نهی از زشتی ها و گناهان و ظلم بر همگان لازم است و این امر مهم جز از روش محبت مهرورزی میسر نخواهد بود، زیرا رفتار بر اساس اخلاق حسنه و محبت اسلامی راه را برای برپایی عدالت اجتماعی در جامعه هموار می سازد.
با توجه به آیات فوق می توان گفت اسلام از جهان یک بنای متکامل و متوازن قائم بر اساس عدل و رحمت و محبت الهی به مخلوقات ترسیم نموده است و در صحنه جامعه کوشش می نماید که نظام اسلامی مبتنی بر توازن وتعادل بین سطوح زندگی افراد و تعهد اجتماعی متبادل ناشی از محبت و مودت و مهرورزی برپا کند و به تعبیر دیگر:
نظام اسلامی هدایت کننده کل روابط انسانی به سوی تعادل همه جانبه بر پایه های اعتقاد به مکتب توحید و عدل و مفاهیم هدایت کننده کل مسیر نظیر خلافت الهی، تقوای فردی و اجتماعی و اخوت و مهرورزی و عواطف ساخته شده توسط مواهب طبیعی و ثروت های خدایی که برای انسان ها ارزانی داده شده و نیز تساوی انسان ها، شایسته سالاری و نظام امامت و رهبری الهی می باشد.
 
  حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف
   تجلی عدالت و مهرورزی
 
آیه سوم:
هوالذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق، یظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون.(سوره التوبه /33)
اوکسی است که پیامبرش را با هدایت و دین فرستاد تا آن را بر هر چه دین است پیروز گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.
 
منظوراز واژه "رسول" در آیه فوق ، حضرت محمد(ص) و مراد از واژه "هدی" قرآن و ایمان است، و دین حق، اسلام می باشد .خدا این دین را بر دیگر ادیان دینی  برتری دهد، چنانکه دینی نماند مگر اینکه اسلام  بر آن غالب آید.
ابو سعید خدری روایت کرده است که پیامبر(ص) از بلایی یاد فرمود که به این امت فرا  رسد،تا بدانجا که از بسیاری ظلم و ستم، کس برای خویش پناهی نیابد. چون چنین شود،خداوند مردی از خاندان مرا برانگیزد وبه دست او زمین را از عدل و قسط به پا کند، آنسان که از ستم آکنده باشند .همه ساکنان آسمان و زمین از او (حضرت مهدی) خرسند باشند. در روزگار او،قطره بارانی در آسمان نباشد،مگر اینکه رویش کند.(کشف الاسرارج4 /119 و 120)
به امید روزی که حضرت مهدی (عج) ظهور نموده و اجرای عدالت و مهرورزی را در بین مردم جهان فراگیر نمایند.(انشاالله)
 
 
منابع:
 
1-قرآن کریم
2-طبرسی –شیخ ابوعلی الفضل بن الحسن،مجمع البیان فی تفسیر القرآن، شرکـت المعارف الاسلامی،تهران1339
3- تجلیل تبریزی، ابوطالب، مهدی کیست؟ ترجمه: دکتر تجلیل –انتشارات سروش،1381
 
      مهدي تجليل  كارشناس مركز برنامه ريزي منابع انساني و فناوري اطلاعات

افزودن نظر جدید

کد امنیتی
کد امنیتی برای جلوگیری از ارسال اسپم می باشد.
Image CAPTCHA
لطفا کاراکترهای تصویر را در کادر بالا وارد نمایید.

پیوندهای تصویری